ارائه الگوی تعامل بین مذاهب در نظام اسلامی می بایست با روح صلابت و شهامت با عقلانیت و اعتدال باشد. ریاست محترم جامعه المصطفی(ص)
صفحه اصلی :: اخبار > برگزاری نشست علمی « مناظره های کلامی امام صادق(ع) با زنادقه» در المصطفی(ص) نمایندگی گرگان


  چاپ        ارسال به دوست

برگزاری نشست علمی « مناظره های کلامی امام صادق(ع) با زنادقه» در المصطفی(ص) نمایندگی گرگان

نشست علمی « مناظره های کلامی امام صادق(ع) با زنادقه» در المصطفی(ص) نمایندگی گرگان با حضور اساتید و دانش پژوهان برگزار شد.

به گزارش روابط عمومی جامعه المصطفی(ص) نمایندگی گرگان، در این نشست، دکتر سید زهیر المسیلینی مدیر گروه فلسفه و کلام اسلامی به عنوان سخنران این نشست، ابتدا به عنوان مقدمه این بحث سه محور شخصیت علمی امام صادق(ع)، ویژگی های دوره امام صادق(ع) و اقدامات فرهنگی امام صادق(ع) را تشریح نمودند.

ایشان در مورد شخصيت علمي امام جعفر الصادق(ع) به سخنان اندیشمندان مسلمان ذیل استناد کردند:

مقدمه اول: شخصيت علمي امام جعفر الصادق(ع)

  • شهرستانى: در کتاب  ملل و نحل  خود مى‏نويسد :  جعفربن محمدالصادق داراى‏ علمى بسيار و ادبى كامل بود. زهد و پارسايى داشت.
  •  امام ابوحنيفه:  نيز اين جمله مشهور است كه گفت: «ما رأيت افقه من جعفر بن محمد...» يعني: « از جعفر بن محمد، فقيه تر نديدم.»
  •  امام مالك :در مورد امام صادق مي گويد:« چشمي نديده و گوشي نشنيده و به قلب انساني خطور نكرده مردي را كه از نظر علم و عبادت و تقوا، برتر از امام صادق باشد .
  • أبو زهره: يكي از علمای معاصر در کتاب خود می نویسد : « علمای اسلام با تمام اختلاف نظرها و تعدد مشربها یشان ، در فردی غیر از امام صادق و علم او اتفاق نظر ندارند
  • خير الدين الزركلي : او در كتاب الاعلام درباره امام جعفر صادق(عليه السلام) نوشته است : «كان من أجلّاء التابعين و له منزلة رفيعة فى العلم. أخذ عنه جماعة، منهم الإمامان ابوحنيفة و مالك و لقب بالصادق لأنه لم يعرف عنه الكذب قط له اخبار مع الخلفاء من بنى العباس و كان جريئاً عليهم صداعاً بالحق»

مقدمه دوم : ویژگی های دوره امام جعفر الصادق

  •  از نظر سياسي دوره ضعف و تزلزل حکومت امويان و گسترش شورش‌ها، قيام‌ها، جنگها و نبردها و فروپاشي و پيدايي حكومت‌ها
  • دوره ظهور گرايش‌هاي مذهبي گوناگون و نحله‌هاي انحرافي نظير غلات، ملحدان و زنديقان بود. مکاتب موجود در زمان امام صادق را می توان به دو دسته کلی تقسیم کرد؛ دسته اول جریان های بودند که از اساس با دین اسلام به مخالفت برخواسته و با وجود انشعاباتی که باهم داشتند، در یک امر باهم مشترک بودند و آن، مخالفت با دین یکتا پرستی بود دسته دوم : جریان های درون اسلام
  • در این زمان، نشاط علمی فوق العاده ای در جامعه اسلامی پیدا شد. علل این نشاط علمی:
  • محیط صددرصد مذهبی
  • ورود نژادهای مختلف به دین اسلام با سابقه علمی و فکری(ایرانی ها مصری ها )
  • احساس اخوت و برادری در میان این گروه های مسلمان.
  • آزادی نسبی و حریت فکر و عقیده در حکومت عباسیان
  • طول امامت امام صادق (حدود 30 سال)  وتربیت شاگردان زبردست در فن مناظره وکلام  وعلوم مختلف

مقدمه سوم : اقدامات امام جعفر الصادق(ع) در اين دوره

  •  تشکيل حوزه گسترده علمي و تربيت جمع زيادي از دانشمندان، محدثان، فقيهان و صاحب نظران در رشته هاي مختلف علمي(4000نفر)
  • مبارزه علمی وفرهنگی با خطوط انحرافي و جريانهاي فکري و سياسي
  •  تاکید بر فعالیت فرهنگی وعدم ورود به مسایل سیاسی ودرگیری با دستگاه سیاسی حاکم
  • احياي حديث وفقه (علامه طباطبايي مي نويسد: احاديثي که از صادقين يعني از امام پنجم و ششم مأثور است از مجموع احاديثي که از پيامبر اکرم و ده امام ديگر ضبط شده است بيشتر است)
  • راه اندازی بحث و مناظره هاي علمي و اعتقادي با گروه هاي مختلف

 

محور اول : اصول حاکم برمناظره علمی:

  •  ضرورت اشراف و تسلط بر مبانی مناظره و محتوای آموزه های دینی:

{نهی برخی اصحاب از تکلم و اشتغال به علم کلام و امر برخی دیگر به اشتغال در علم کلام  - خطاب هشام بن الحکم «مثلک فلیکلَّم النّاس»

  • تاکید بر نقد دلیل خصم و خود داری از نقد شخصیت:

امام صادق در مناظرات خود همیشه از نقد شخصیت طرف مقابل خوداداری می کرد و به نقد افکار و رویکر علمی شخص می پرداخت  -گاهی برخی از مخالفین او را به جهل و نادانی متهم می کردند اما او بحث را به سمت نقد فکر و اندیشه پیش می برد.

  • رعایت اخلاق وادب در مناظره و گفتگو (رعایت احترام به طرف مقابل)«مورد خطاب قراردادن افراد با صفات نیکو و رعایت ادب»:

یکی از اصول اخلاقی حاکم بر مناظره های امام‌صادق با گروه‌های مختلف (خواه مسلمان باشند یا غیر آن) اصل رعایت ادب و احترام طرف مقابل است که با واژه‌های مؤدبانه و احترام‌آمیز آنها را مورد خطاب قرار می‌داد و به همین علّت، تعداد زیادی از کسانی که از امام صادق ذهنیت منفی داشتند به محض برخورد احترام‌آمیز امام با آنها ذهنیت منفی خود را به ذهنیت مثبت تبدیل می‌کردند و از محضر امام عذرخواهی می‌کردند و به اشتباه خودشان اعتراف می‌‌کردند. و به‌طور کلی می‌توان گفت که حضرت امام جعفر صادق در مناظره های خودش از سه اصل مهم و حیاتی: 1. سعه صدر؛ 2. برخورد هدایتی و دلسوزانه؛ 3. رعایت ادب و احترام مخاطب، استفاده می‌کرد.

  • خوب گوش دادن به سخنان مخاطب خود وعدم قطع سخن او (قطع سخن طرف مقابل هنگام مناظره را خیانت می داند)
  • سعه صدر و تحمل نظر مخالف در مناظره:

یکی از اصحاب امام صادق(ع) با یکی از غیرمسلمانان بحث می کرد و وسط بحث عصبانی شد و آن فرد غیرمسلمان گفت تو شاگرد جعفر بن محمد(ع) نیستی و او گفت که به خدا من شاگرد ایشان هستم و آن فرد غیرمسلمان گفت: وقتی ما با جعفربن محمد امام شما صحبت می کنیم آنچنان دقت می کند و گوش می کند که تصور می کنیم او به دین ما در آمده است اما وقتی حرف ما تمام می شود از ما اجازه سخن گفتن می گیرد و بعد با دلایل منطقی و مهربان به پاسخگویی و رد نظرات ما می پردازد.

  • برخورد هدایتی ودلسوزانه با طرف مناظره :

یعنی هدف از مناظره نجات وهدایت طرف مقابل باشد نه غلبه وساکت کردن آن وپیروزی برخصم

  • عدم خود ستایی هنگام غلبه ومحکوم کردن طرف مقابل
  • بهره گیری از روش عقلی در مناظره :

یکی دیگر از اصول حاکم بر مناظره های امام صادق تاکید بر به کارگیری عقل واستدلال عقلی در مناظره است :

{زبان عقل زبان مشترک است}

شیوه های مناظره علمی مورد تاکید امام صادق(ع)

  • باطل کردن ادعاها با استفاده از کلام خصم:

از هشام بن الحکم روایت شده که: ابو‌شاکر دیصانی گفت: در قرآن آیه‌ای است که دیدگاه مرا تقویت می‌کند! گفتم: کدام آیه؟ گفت: آیه‌ای که می‌گوید: (هو الذی فی السماء اله وفی الارض اله ) من پاسخش نمی‌دانستم، هنگامی که به حج مشرف شدم امام ‌صادق(ع) را از آن آگاه ساختم، امام فرمود: «این سخن زندیق خبیث است هر‌گاه به سوی او بازگشتی به او بگو نام تو در کوفه چیست؟ او در جواب می گوید: فلان. به او بگو نام تو در بصره چیست؟ او خواهد گفت فلان. تو به او بگو پروردگار ما نیز به این‌گونه است هم در آسمان إله نامیده می‌شود هم در زمین».

  • در نظر گرفتن ظرفیت مخاطب:

خیلی از مشکلات مسلمانان روزگار ما بر‌می‌گردد به عدم درک ظرفیت یک‌دیگر، چرا  که تنگ‌ نظری از مهم‌ترین منابع کشمکش‌های سیاسی و مذهبی می‌باشد و در امروز ما به جایی رسیدیم که هر که یک مطلب بیشتر از دیگری بداند آن دیگری را مورد تحقیر و بی‌سوادی و بی‌عقیدتی قرار می‌دهد در‌حالی‌که امام‌صادق چنین شیوه‌ای را کاملاً رد می‌کند و حتی از یاران خاص خود نمی‌پذیرد .

در روایتی که از طریق امام‌صادق(ع) نقل شده شخصی به‌نام سراج برای انجام مأموریت از طرف امام‌صادق(ع) به منطقه‌ای فرستاده شده که در گزارش خود از ایمان اهل آن منطقه به شدت انتقاد کرد و آنان را جزء شیعیان آن حضرت به حساب نمی‌آورد، وقتی امام(ع)این حرف را شنید فرمودند: "ای سراج ایمان ده درجه دارد بعضی یک درجه و بعضی دو درجه و بعضی هفت تا ده درجه دارند، نباید کسانی که ایمان کامل‌تر از دیگران دارند، از آنها بیش از ظرفیتشان توقع داشته باشند.

  •  قرار گرفتن در جایگاه پرسشگر به جای پاسخگو (استدلال همراه باپرسش) نمونه:

چند نمونه از مناظرات امام صادق(ع):

  •  مناظره با طبیب هندی    2- مناظره با مدعی خالقیت 3-  مناظره با زندیق مصری

الف) مناظره با طبیب هندی:

امام صادق(ع) سئوالات زير را از طبيب هندي پرسيدند:

  •  چرا جمجمه ي سر چند قطعه است؟
  • چرا موي سر بالاي آن است؟
  • چرا پيشاني مو ندارد؟
  • چرا در پيشاني خطوط و چين وجود دارد؟
  • چرا ابرو بالاي چشم است؟
  • چرا دو چشم مانند بادام است؟
  • چرا بيني ميان چشم هاست؟
  • چرا سوراخ بيني در زير آن است؟
  • چرا لب و سبيل بالاي دهان است؟
  • چرا مردان ريش دارند؟
  • چرا دندان پيشين، تيزتر و دندان آسياب، پهن و دندان بادام شكن بلند است؟
  • چرا كف دست ها مو ندارد؟
  • چرا ناخن و مو جان ندارند؟
  • چرا قلب مانند صنوبر است؟

طبيب هندي در پاسخ به تمامي سئوالات بالا گفت : نمي دانم.

امام فرمود: من علّت اينها را مي دانم

طبيب گفت: بيان كن.

امام در پاسخ برای هر کدام از سئوالات جواب  علمی و طبی داد.

(منبع مناظره : 1- احتجاج طبرسي - باب مناظرات امام صادق (ع)2- دانشنامه احاديث پزشکي ج1 ص34) آن طبيب هندي گفت: اين ها را از كجا آموخته اي؟

فرمود: از پدرانم و ايشان از پيامبر و او از جبرئيل، امين وحي و او از پروردگار كه مصالح همه اجسام را می داند.

طبيب در آن وقت مسلمان شد و گفت: تو داناترين مردم روزگاري.

ب)  مناظره  امام صادق(ع) در برخورد با جعد بن دِرهم که ادعای خالقیت می‌کرد،با این سؤال ساده که شرط خالقیت، علم به حالات مخلوق است، بر ادعای وی مهر بطلان زدند:

«قِيلَ‏ إِنَّ الْجَعْدَ بْنَ‏ دِرْهَمٍ‏ جَعَلَ فِي قَارُورَةٍ مَاءً وَ تُرَاباً فَاسْتَحَالَ دُوداً وَ هَوَامّاً فَقَالَ لِأَصْحَابِهِ أَنَا خَلَقْتُ ذَلِكَ لِأَنِّي كُنْتُ سَبَبَ كَوْنِهِ فَبَلَغَ ذَلِكَ جَعْفَرَ بْنَ مُحَمَّدٍ ع فَقَالَ لِيَقُلْ كَمْ هِيَ وَ كَمِ الذُّكْرَانُ مِنْهُ وَ الْإِنَاثُ إِنْ كَانَ خَلَقَهُ وَ كَمْ وَزْنُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ ....»(سیدمرتضی، ۱۴۱۹، ج۱، ص۲۸۴)

ج) مناظره با زندیق مصری:

«فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ الله: مَا اسْمُک فَقَالَ اسْمِی عَبْدُ الْمَلِکِ قَالَ فَمَا کُنْیَتُک قَالَ کُنْیَتِی أَبُو عَبْدِ الله فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ الله7 فَمَنْ هَذَا الْمَلِکُ الَّذِی أَنْتَ عَبْدُهُ أَ مِنْ مُلُوکِ الْأَرْضِ أَمْ مِنْ مُلُوکِ السَّمَاءِ وَ أَخْبِرْنِی عَنِ ابْنِک عَبْدُ إِلَهِ السَّمَاءِ أَمْ عَبْدُ إِلَهِ الْأَرْضِ قُلْ مَا شِئْتَ تُخْصَمْ.»

«امام به او فرمود: نامت چیست؟ گفت: نامم عبدالملک است. فرمود: کنیه‏ات چیست؟ گفت: ابوعبد الله. امام خطاب به وی فرمودند: این مَلکی که تو بندة او هستی، بگو بدانم از ملوک زمین است یا آسمان؟ و به من بگو پسرت بندة خدای آسمان است یا خدای زمین؟ هر جوابی داری بده تا محکوم شوی.» [4] (مازندرانی، 1382ق. ، ج‏3، ص7).

پشتوانه های استدلال در مناظره بازندیق مصری:

  • استفاده از قاعدة معروفِ «دلالت الفاظ بر معانی موضوع له»:

الف) «عبد» در لغت به معنای مملوک بودن است. (فراهیدی، 1409ق. ، ج2، ص48)

ب) «مَلِک» نیز به معنای کسی است که صاحب امر و سلطه است (احمد مختار، 1428ق. ، ج3، ص2123).

بنابراین، وقتی زندیق می­گوید نام من عبدالملک است. از سویی خواه ناخواه مملوک و برده بودن خود را می­پذیرد و از سوی دیگر به وجود یک صاحب امر و سلطه­ در عالم هستی که دارای آگاهی، اراده و برتری است و اینکه باید در مقابل او خاضع و فرمانبردار بود، اذعان می­کند.

ازاین­ رو، وقتی امام صادق(ع) از همین روش در مناظره با عبدالله دیصانی استفاده کرده، از او می­پرسد: نامت چیست؟ دیصانی بدون اینکه پاسخ امام را بدهد، محضر ایشان را ترک می­کند. وقتی از او می­پرسند: چرا پاسخ حضرت را ندادی؟ می‌گوید: «اگر پاسخ می­دادم که نامم عبدالله است، می‌پرسید آن­که تو عبد او هستی، کیست؟» (کلینی، 1407ق. ، ج‏1، ص79)

  • استفاده از موضوعات ساده در مناظره:

امام صادق در این مناظره، نشان داد به طرف مقابل خود که می شود، از هر موجودی، اگرچه بسیار کوچک و پیش پا افتاده باشد، گواه وجود صانع حکیم است.

  • توحید، امری فطری است و اثبات آن به تعمق زیادی نیاز ندارد. بنابراین  اگر دختران نُه ساله یا انسان‌های ضعیف‌العقل به خداشناسی مکلف شده‏اند، از طاقتشان خارج نیست و خداشناسی به همان مقدار فهمشان کافی و مجزی است. (کلینی، 1369ش. ، ج‏1، ص93).

شیوه های مناظره علمی موردتاکید امام صادق:

  •  توجه به مبانی مورد اتفاق طرفهاي مناظره ( تحریر محل نزاع )
  • تاکید بر داشتن زبان مشترك در مناظره
  •  عدم عدول از موضع حق در برابر خصم
  • مرزبندی بین حق وباطل وجلوگیری از ایجادتردید در مخاطبان خودی 
  • شجاعت در کلام ، صراحت صداقت، شفافیت ودر عین ثابت قدم بودن وعدم عقب نشینی از مواضع خود
  • استفاده از حصر عقلی در مناظره.

به عنوان نمونه مناظره امام صادق با یکی از زنادقه  پیرامون وحدانیت خدا:

این که مى گویى خدا دو تاست , از سه حال خارج نیست: یا هردو قدیم و قویند، یا هر دو ضعیفند و یا یکى نیرومند و دیگرى ضعیف است.

*- اگر هردو نیرومندند پس چرا یکى ازآن ها دیگرى را دفع نمى کند ـ تا در اداره جهان هستى تنها باشد.ـ قدرت خدا باید برتر از همه قدرت ها باشد.

*- اگر هر دو ضعیفند پس هیچکدام نمی توانند خداباشند چون هر محتاجند ونیازمندند

*-اگر بگویی یکی نیرومند ودیگری ضعیف پس خدای واقعی همان خدای نیرومند است ودیگری خدا نیست .

بنابراین چاره نیست جز اینکه خدا یکی باشد

نتايج بحث :

  • شواهد فراوانی وجود داردبر عظمت شخصیتعلمی امام صادق(ع) و این معنا مورد قبول دانشمندان تشیع و تسنن است فقها و دانشمندان بزرگ در برابر عظمت علمی آن حضرت سر تعظیم فرود می آوردند و برتری علمی او را می ستودند.بلکه حتی زنادقه که با او مناظره می کردند به فضل علمی او گواهی می دادند.
  •  امام صادق در مناظرات خود نشان داد که هدف ازمناظره هدایت طرف مقابل هست نه برتری وغلبه بر خصم
  • ازنظرامام صادق مناظره هدف نهایی نیست بلکه ابزاری برای تبیین حقانیت اسلام وهدایت مخاطبان است.
  •  برای ورود به مناظره شرایط خاص قایل است از جمله تسلط بر فن مناظره واطلاع گسترده از زوایای بحث. لذا مناظره برای همه جایزنیست.
  • توجه به اصول اخلاقی وقواعد علمی درمناظره حتی با مخالفین دردین خطر قرمز ومطلوب است.


١١:٥٨ - چهارشنبه ١٢ تير ١٣٩٨    /    شماره : ١٠٢٢٥١    /    تعداد نمایش : ٣٠٣


نظرات بینندگان
این خبر فاقد نظر می باشد
نظر شما
نام :
ایمیل : 
*نظرات :
متن تصویر:
 

خروج




شماره تماس : 01732436254